ยิ่งเค้น ยิ่งหาย

บทนี้มีบททดสอบความจำ 2 ชุดเดินไปพร้อมกัน ชุดหนึ่งเป็นของบุญมี ช่างโรงงานวัย 46 อีกชุดเป็นของคุณ ข้างล่างคือของที่แต๋ว ภรรยาของบุญมี ไลน์มาฝากซื้อ อ่านช้าๆ รอบเดียว ไม่ต้องท่อง ไม่ต้องจด แล้วอ่านต่อตามปกติ เดี๋ยวเราจะกลับมาถาม

ไข่ไก่ น้ำปลา มะนาว ใบกะเพรา ถ่านไฟฉาย ผงซักฟอก กระเทียม ไม้กวาด ทิชชู่ น้ำแข็ง กล้วยหอม พริกแห้ง

คู่มือ 86 หน้า กับปากกาสีเหลือง

บุญมีเป็นช่างซ่อมบำรุงในโรงงานชิ้นส่วนรถยนต์ที่นิคมอมตะซิตี้ ชลบุรี มา 19 ปี เงินเดือน 21,000 บาทบวกโอที ผ่อนกระบะเดือนละ 9,800 แต๋วขายข้าวแกงที่ตลาดเย็น ใบบัวลูกสาวอายุ 15 กำลังเตรียมสอบเข้า ม.4 โรงเรียนประจำจังหวัด

ปลายปี 2568 โรงงานเปิดสอบตำแหน่งหัวหน้าช่าง เงินเพิ่มเดือนละ 6,500 บาท พอดีกับค่าเรียนพิเศษของใบบัว คืนที่ประกาศออกมา บุญมีพูดกับแต๋วตอนช่วยล้างหม้อแกง “46 แล้ว ถ้ารอบนี้ไม่ได้ ก็คงไม่ได้แล้ว” แต๋วไม่ตอบ ยื่นผ้าเช็ดมือให้

3 สัปดาห์ก่อนสอบ เขานั่งที่โต๊ะกินข้าวทุกคืนหลังเลิกกะ มีคู่มือความปลอดภัยและการซ่อมบำรุง 86 หน้ากับปากกาเน้นข้อความสีเหลืองวางอยู่ตรงหน้า เขาอ่านครบ 4 รอบ จนเหลืองไปครึ่งเล่ม พลิกไปหน้าไหนก็รู้สึกว่า อันนี้รู้แล้ว

ชายที่ทดลองลืมกับตัวเอง

ราว 140 ปีก่อน ชายหนุ่มชาวเยอรมันชื่อแฮร์มันน์ เอบบิงเฮาส์ อยากวัดการลืมออกมาเป็นตัวเลข เขาประดิษฐ์พยางค์ไร้ความหมายราว 2,300 พยางค์ อ่านออกเสียงทีละแถวตามจังหวะเครื่องเคาะจังหวะ จนท่องได้ แล้วทิ้งไว้ ก่อนกลับมาท่องแถวเดิมใหม่ เพื่อวัดว่าประหยัดแรงไปได้เท่าไร1

เมื่อกลับมาเรียนแถวเดิมหลัง 1 ชั่วโมง เขายังประหยัดแรงจากครั้งแรกได้ราวครึ่งหนึ่ง หลัง 1 วันประหยัดได้ราว 1 ใน 3 และหลัง 1 เดือนราว 1 ใน 51 ตัวเลขนี้วัดแรงที่ประหยัดในการเรียนใหม่ ไม่ใช่สัดส่วนเนื้อหาที่ท่องคืนได้ เขากำกับเองว่าผลมาจากคนคนเดียวกับพยางค์ไร้ความหมายภายใต้เงื่อนไขเฉพาะ1 130 ปีต่อมา นักวิจัยในเนเธอร์แลนด์ทำซ้ำกับผู้ทดลองคนเดียวได้เส้นใกล้เคียงกัน ผลหลัง 1 คืนดีกว่าที่ทำนายเล็กน้อย ซึ่งพวกเขาเสนอว่าอาจเกี่ยวกับการนอน2

บุญมีโทษว่าตัวเองแก่ แต่งานของเอบบิงเฮาส์ก็ไม่ได้วัดช่างโรงงานหลังเลิกกะ เขาชอบสีเหลืองในคู่มือเพราะเปิดหน้าไหนก็ดูเหมือนอ่านไปแล้ว คืนที่แต๋วถามว่าเหลืออีกกี่หน้า เขาตอบว่าอ่านครบแล้ว ทั้งที่ยังไม่เคยปิดเล่มตอบคำถามให้ใครฟัง

ข้อ 17

เช้าวันเสาร์ที่ 10 มกราคม 2569 ข้อสอบมี 50 ข้อ ต้องได้ 30 ถึงจะผ่าน ข้อ 17 ถามชื่อขั้นตอนตัดและล็อกแหล่งพลังงานของเครื่องจักรก่อนซ่อม บุญมีทำขั้นตอนนี้มาเป็นร้อยครั้ง เขารู้ว่าชื่อมันขึ้นต้นด้วยคำว่า ล็อก แต่คำที่โผล่มาซ้ำแล้วซ้ำเล่าคือ เพอร์มิต ชื่อใบขออนุญาตทำงาน เขาเค้นอยู่ 10 นาที แล้วปล่อยข้อนั้นว่าง

คำตอบยังอยู่ในหัวเขา แค่ดึงออกมาไม่ได้ เพลโตเคยวาดภาพนี้ไว้ในบทสนทนาเรื่องหนึ่ง ชายคนหนึ่งจับนกป่ามาเลี้ยงในกรงใหญ่ นกทุกตัวเป็นของเขา แต่ไม่มีตัวไหนอยู่ในมือ3

การล่าแบบแรกคือล่าเพื่อให้ได้นกมาเป็นของเรา อีกแบบคือ เมื่อนกเป็นของเราแล้ว ก็ยังต้องล่าอีกครั้ง เพื่อจับมันขึ้นมาไว้ในมือ

ในภาพของเพลโต มืออาจคว้านกเขาแทนนกพิราบได้3 ความติดขัดที่รู้คำแต่เรียกไม่ออกก็เป็นความผิดพลาดหมวดหนึ่งที่นักวิจัยศึกษาไว้4 บุญมีเขียนคำว่าเพอร์มิตลงไปก่อน แล้วขีดทิ้ง

ลานจอดรถ กับผลสอบทางไลน์

บุญมีส่งกระดาษคำตอบแล้วเดินไปลานจอดรถ เสียบกุญแจมอเตอร์ไซค์ ยังไม่ทันบิด คำว่า ล็อกเอาต์ แท็กเอาต์ ก็โผล่มาเองครบทั้งคำ เขานั่งนิ่งบนเบาะครู่หนึ่ง แล้วสบถออกมาคำเดียว อริสโตเติลเปรียบความหงุดหงิดของคนที่นึกไม่ออกไว้ว่า5

เหมือนคนที่ขว้างของออกไป ขว้างแล้วก็หยุดมันไม่ได้อีก คนที่พยายามนึกและออกล่า ก็ปลุกบางอย่างในร่างกายให้เคลื่อนไหวเช่นกัน

5 วันต่อมา วันพฤหัสบดีที่ 15 มกราคม เวลา 16.40 น. ไลน์จากฝ่ายบุคคลเด้งขึ้นมาตอนเขานอนอยู่ใต้เครื่องปั๊ม “คุณบุญมี 27/50 ยังไม่ผ่านเกณฑ์นะคะ สอบใหม่ได้รอบเดือนมีนาคมค่ะ”

ฟิล์ม ช่างรุ่นน้องวัย 26 ได้ 41 ฟิล์มไม่ได้อ่านคู่มือ 4 รอบ เขาพิมพ์คำถามขึ้นมาเองในโทรศัพท์ แล้วให้แฟนยิงถามทุกคืน

คืนนั้นบุญมีบอกแต๋วว่า “ข้อสอบมันหลอก ถามแต่เรื่องที่ไม่ได้ใช้จริง” ทั้งที่ข้อ 17 คือเรื่องที่เขาทำอยู่ทุกสัปดาห์ แต๋วตักแกงใส่ถุงต่อไปโดยไม่เถียง

ถึงตาคุณ

อย่าเลื่อนกลับขึ้นไปดู ลองเขียนของที่แต๋วฝากซื้อเท่าที่นึกออก หรือนับนิ้วไล่ในใจก็ได้ ชิ้นไหนติดปลายลิ้น อย่าเค้น ข้ามไปก่อน

ได้กี่อย่างไม่สำคัญเท่าสิ่งที่คุณเพิ่งทำ คุณเพิ่งออกล่ารอบที่สอง อย่างที่ฟิล์มทำทุกคืน นักวิจัยในสหรัฐฯ เคยให้นักศึกษาอ่านบทความสั้น กลุ่มหนึ่งได้อ่านซ้ำ อีกกลุ่มปิดหน้ากระดาษแล้วเขียนเท่าที่นึกได้ ถ้าสอบหลัง 5 นาที กลุ่มอ่านซ้ำทำได้ดีกว่า แต่ถ้าสอบหลัง 2 วันหรือ 1 สัปดาห์ กลุ่มที่ฝึกนึกจำได้มากกว่าชัดเจน ทั้งที่กลุ่มอ่านซ้ำมั่นใจในตัวเองมากกว่า6

งานนี้ทำกับนักศึกษาและบทความสั้น การรวมผลงานแนวนี้จำนวนมากพบประโยชน์ของการฝึกนึกเมื่อเทียบกับอ่านซ้ำ โดยผลขึ้นกับวิธีฝึกและวิธีทดสอบด้วย7 แบบทดสอบของเล่มนี้ไม่มีคะแนนผ่าน และบอกไม่ได้ว่าใครมีปัญหาความจำ หากจำของฝากซื้อได้น้อย ก็กลับขึ้นไปดูรายการได้ ต่างจากข้อสอบของบุญมีที่เวลาหมดแล้ว

ข้าวต้มกับคำถามของใบบัว

ครูพิเศษของใบบัวมีกฎข้อเดียว ปิดหนังสือ พูดเท่าที่จำได้ แล้วค่อยเปิดดู ใบบัวชวนพ่อลองบ้าง บุญมีปัดตกตั้งแต่คืนแรก ตอบผิดต่อหน้าลูกเจ็บกว่าได้ 27 คะแนนบนกระดาษเสียอีก คืนที่ 3 เขาตอบผิดข้อเดิมเป็นรอบที่ 2 แล้วตะคอก “ถามอะไรนักหนา” ก่อนลุกไปนั่งหน้าบ้านคนเดียว

คืนต่อมาบุญมีวางชามข้าวต้มตรงหน้าลูก บอกว่าเมื่อคืนไม่ควรตะคอก ใบบัวถามว่าวันนี้ถ้าตอบไม่ได้จะว่าอีกไหม เขาว่าไม่ว่า แล้วขอให้ลองถามแค่หน้า 31 เธออ่านคำถามให้ แต่ไม่หัวเราะตอนเขาติดคำเดิม พอถามกลับเรื่องวิทยาศาสตร์ เขาต้องให้เธอช่วยเลือกข้ออีก

ทั้งคู่ทำแบบนี้สัปดาห์ละ 3 คืน นาน 8 สัปดาห์ บุญมีรู้สึกว่าการตอบคำถามยากกว่าการนั่งอ่านทุกครั้ง เพราะทุกคำถามคือการได้เห็นว่ายังไม่รู้อะไร เอบบิงเฮาส์เองก็พบว่าการท่องที่กระจายไปหลายวัน คุ้มกว่าการท่องจำนวนเท่ากันรวดเดียว1 พอถึงสัปดาห์ที่ 6 เขาตอบเรื่องล็อกเอาต์ได้ก่อนใบบัวถามจบ

ใบบัวถามซ้ำได้ ต่อเมื่อพ่อไม่ตะคอกใส่เธออีก

เดือนมีนาคม

วันเสาร์ที่ 28 มีนาคม 2569 บุญมีสอบใหม่ได้ 36 จาก 50 ผ่านเกณฑ์ แต่ตำแหน่งหัวหน้าช่างถูกแต่งตั้งไปตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์ และคนที่ได้คือฟิล์ม ชื่อบุญมีอยู่ในรายชื่อรอตำแหน่งที่จะว่างครั้งหน้า ซึ่งอาจเป็นปีหน้า หรืออาจไม่มี

ที่โรงอาหาร เขาไม่พูดเรื่องนี้กับใคร ตอนเย็นแวะซื้อชาไทยแก้วใหญ่ให้ใบบัว ลูกถามว่าได้เป็นหัวหน้าช่างหรือยัง เขาบอกว่าสอบผ่านแต่ตำแหน่งเต็มแล้ว เธอถามว่าจะฝึกถามต่อไหม เขาตอบว่าเอาไว้ก่อน เดือนต่อมาใบบัวสอบติด ม.4 ที่เลือกเป็นอันดับ 2 บุญมีไปส่งเธอ ส่วนชื่อเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยคนใหม่เขายังเรียกผิด และยังต้องผ่อนรถเท่าเดิม